O samoocenie słów kilka

Samoocena jest aspektem „Ja”, który wyraża wartość, jaką przypisuje sobie samej jednostka (Birch, Malim, 2002). Zgodnie z definicją S. Epsteina (1990), poczucie własnej wartości to przekonania oparte na świadomości tego, co pożądane w obrazie siebie i tego, co organizuje doświadczenia odnoszące się do „Ja”.

Coopersmith określił samoocenę jako ocenę, która za swój przedmiot ma własne Ja. „Samoocena jest więc osobistym sądem na temat [własnej] wartości. To ogólna cecha osobowości, a nie chwilowa postawa, czy postawa charakterystyczna dla pojedynczych sytuacji” (za: Pervin, John, 2002, s.190). Twierdzi on, że poczucie własnej wartości jest „oceną, której dokonuje się indywidualnie i którą się w stosunku do siebie zwyczajowo podtrzymuje. Wyraża ona aprobatę lub dezaprobatę własnej osoby i wskazuje, do jakiego stopnia wierzy się w swoje umiejętności, powodzenie i wartość. W skrócie: poczucie własnej wartości jest tej wartości osobistą cechą” (Coopersmith, 1967, s. 4-5).

Zdaniem Nathaniela Brandena nic bardziej nie wpływa na psychiczny rozwój i motywację tak bardzo, jak wartość, którą człowiek nadaje sam sobie. Poczucie własnej wartości widoczne jest w każdym działaniu i w każdym wydawanym przez jednostkę sądzie na temat rzeczywistości. Obraz samego siebie jest zawsze ukryty we wszystkich działaniach. Samoocena jest kluczem do zachowania człowieka i nie da się od niej uciec. Według Brandena poczucie własnej wartości składa się z dwóch komponentów: poczucia własnej skuteczności i szacunku do siebie. Przekonanie o własnej skuteczności to pewność, że jesteśmy w stanie osiągnąć zamierzony cel. Szacunek do siebie jest przekonaniem o własnej wartości i godności (Branden, 1969, s. 111-115).

Branden wyróżnia sześć filarów poczucia własnej wartości: samoświadomość, samoakceptacja, odpowiedzialność, asertywność, celowe życie i integralność osobista. Obszary te są kluczowe i spełniają jednocześnie role wewnętrznie wygenerowanych strategii postępowania (Branden, 1998, s. 82-172).

Poziom samooceny jest stabilny w długich okresach i bardzo odporny na zmiany. Badania wykazały, że poziom poczucia własnej wartości kształtuje się we wczesnym okresie życia i podstawową rolę w procesie kształtowania samooceny pełnią rodzice (2005). Coopersmith w następujący sposób podsumował wyniki prowadzonych przez siebie badań nad samooceną: „Genezę samooceny można najogólniej ująć w kategoriach trzech warunków: całkowitej lub niemal całkowitej akceptacji dzieci przez rodziców, jasno zakreślonych i przestrzeganych granic oraz szacunku i tolerancji dla indywidualnych działań w ramach zakreślonych granic” (Birch, Malim, 2002, s.191).

Z badań Coopersmitha wynika, że „osoby o wysokiej samoocenie znacznie różnią się od osób o niskiej samoocenie. Wyznaczają sobie bowiem trudniejsze cele, mniej się boją, odczuwają mniejszy stres i mają mniej objawów psychosomatycznych, słabiej reagują na porażkę i krytykę, maja większe poczucie panowania nad sytuacją i rzadziej czują się bezradne, wykazują więcej inwencji w rozwiązywaniu problemów, więcej eksplorują, przejawiając większą ciekawość siebie i otoczenia. Dominuje u nich motywacja wewnętrzna, są zazwyczaj kompetentne i mają dobre zdanie o sobie” (Franken, R. E., 2005).

Można wyodrębnić trzy podstawowe źródła poczucia wartości własnej: ocenianie siebie, sukces w cenionych dziedzinach i wartości społeczne. W znacznej mierze poczucie własnej wartości zależy od standardów do których porównujemy własne zachowanie (Franken, R. E., 2005).

Osoby o wysokiej samoocenie mają zróżnicowany wizerunek siebie. Doskonale wiedzą, co jest dla nich ważne, są świadomi swoich mocnych i słabych stron w różnych sferach i dziedzinach. Dzięki temu ich obraz siebie jest stabilny, a akceptacja własnych słabości osłabia siłę negatywnych informacji zwrotnych. Osoby o niskiej samoocenie natomiast nie sprecyzowały jasno swoich mocnych i słabych stron w różnych sferach życia, dlatego ciężko jest im znieść negatywne informacje zwrotne (Franken, R. E., 2005). Osoby z wysoką samooceną wykazują wyraźniejszą tendencję do oceniania i traktowania swojej grupy jako lepszej od innych. Wysoka samoocena może wzmocnić zarówno prospołeczne, jak i antyspołeczne tendencje. Wysoki poziom poczucia własnej wartości jest mocno skorelowany z poczuciem szczęścia. Niska samoocena jest czynnikiem ryzyka depresji. Osoby o wysokim poczuciu własnej wartości określają siebie samych jako bardziej popularnych i sympatycznych, bardziej atrakcyjnych od innych ludzi, mimo że niektóre z tych zalet są w oczywisty sposób iluzoryczne. Wysoka samoocena wydaje się działać jako magazyn pozytywnych uczuć, które mogą być niezwykle cenne w pewnych warunkach: w obliczu niepowodzenia lub stresu, osoby o wyższej samoocenie szybciej i lepiej sobie radzą. W porównaniu z osobami o niskiej samoocenie częściej inicjują interakcje i relacje. Wydaje się, że niewiele jest kosztów wysokiej samooceny, a jeśli są (np. narcyzm), to ponoszone są przez innych ludzi. Poczucie własnej wartości może stanowić cenną i pomocną funkcję (np. do zarządzania swoim życiem), o ile opiera się na autentycznej, a nie zawyżonej, ocenie swoich umiejętności. Oznacza to, że korzystniejsza jest samowiedza niż wysoka samoocena (Baumeister, 2001, s. 31-38).

Emler (2001) zwraca uwagę, że istotna jest autentyczność samooceny i nazywa ją samooceną zdrową. Ludzie o zdrowej samoocenie wierzą w pewne wartości i zasady oaz są gotowi ich bronić i modyfikują je pod wpływem doświadczeń. Działają zgodnie z tym, co myślą, ufają własnym ocenom i nie odczuwają poczucia winy, gdy inni się z nimi nie zgadzają. Nie zamartwiają się z powodu wydarzeń, które zaszły w przeszłości, lub tych, które mogą się dopiero wydarzyć. Uczą się na przeszłych wydarzeniach, planują przyszłość, ale żyją intensywnie w teraźniejszości. Ufają w swoją zdolność rozwiązywania problemów i potrafią prosić o pomoc, gdy jej potrzebują. Uważają, że są tak samo ważni jak inni ludzie (nie uważają się ani za gorszych, ani za lepszych) i akceptują różnice między ludźmi w posiadanych talentach, osobistego prestiżu i kondycji finansowej. Przyjmują za pewne, że są ciekawe i wartościowe przynajmniej dla osób, z którymi się przyjaźnią. Potrafią oprzeć się manipulacji i współpracować z innymi tylko wtedy, gdy wydaje im się to właściwe i wygodne. Odczuwają radość z wielu różnych działań.   Są również wrażliwi na uczucia i potrzeby innych; przestrzegają ogólnie przyjętych reguł społecznych, i twierdzą, że nikt nie ma prawa rozwijać się kosztem innych.

„Kiedy ludzie siebie znają, potrafią maksymalizować swoje osiągnięcia, bo wiedzą, co mogą zrobić, a czego nie. Umieją więc na przykład kompensować swoje słabości. Ludzie, którzy nie znają swoich mocnych i słabych stron, nie mogą działać skutecznie, dlatego też czuja się niepewnie” (Franken, R. E., 2005, s. 486).