Kilka słów o jakości życia

Jakość życia jest kompleksowym postrzeganiem przez jednostkę całości swojego istnienia. Zależy od wewnętrznych procesów wartościowania i determinuje indywidualnie pojmowany sens istnienia. Od rodzaju włączonych przez jednostkę do swojego światopoglądu sądów zależy więc sposób, w jaki postrzega ona otaczającą rzeczywistość. Kluczowa jest tu wartość, jaką człowiek nadaje zjawiskom, rzeczom oraz samemu sobie. Systemy przekonań, które dzielimy z innymi ludźmi pozwalają odnaleźć wsparcie i nadzieję na przyszłość, nadać sens przeciwnościom losu czy niepowodzeniom życiowym.

Teoretyczne koncepcje jakości życia

Problematyka jakości życia jest opisywana i badana przez wielu badaczy. Wyodrębnić można różne propozycje rozumienia tego pojęcia. Zdaniem Bańki (1994) definicja uzależniona jest od perspektywy, jaką przyjmuje badacz. Jakość życia jest pojęciem o wielu znaczeniach. Można traktować je w sposób obiektywny bądź subiektywny. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z jakością życia, w drugim – z poczuciem jakości życia. Rozważając problem można opierać się na poziomie spełnienia normy, bądź na bogactwie zdobytych doświadczeń i przeżyć.

Definicje normatywne

Definicje normatywne zakładają istnienie pewnego stanu idealnego – normy, do której człowiek powinien dążyć. Jakość życia jednostki jest wyrazem rozbieżności pomiędzy normą a stanem rzeczywistym.

Definicje obiektywne

Definicje obiektywne natomiast posługują się z góry założonymi i jednakowymi dla wszystkich kryteriami. Traktują jakość życia jako zespół warunków życia człowieka, obiektywne atrybuty świata przyrody, przedmiotów i kultury, obiektywnie oceniane atrybuty człowieka związane z poziomem życia i pozycją społeczną, a także właściwe funkcjonowanie jego organizmu (Bańka, 1994).

Jakość życia, według Tomaszewskiego (Bańka, 1994), może zostać ustalona na podstawie pewnych odgórnie przyjętych kryteriów, które są jednakowe dla wszystkich. Należą do nich: poziom świadomości, poziom aktywności, twórczość, współuczestnictwo w życiu społecznym i  bogactwo przeżyć. Jakość życia jest tym wyższa, im większe jest spełnienie zbioru tych kryteriów.

Podobnego zdania jest Campbell (Bańka, 1994), według którego jakość życia zależy od zaspokojenia w pewnych dziedzinach, które są z góry ustalone. Należą do nich: małżeństwo, życie rodzinne, zdrowie, sąsiedzi, znajomi, zajęcia domowe, praca zawodowa, życie w danym kraju, miejsce zamieszkania, czas wolny, warunki mieszkaniowe, posiadane wykształcenie i standard życia.

Definicje subiektywne

Jakość życia rozpatrywana na wymiarze subiektywnym pochodzi od wewnętrznych procesów wartościowania różnych sfer życia i życia jako całości. Zależy od struktury potrzeb, indywidualnego systemu wartości oraz indywidualnego pojęcia sensu życia (Bańka, 1994).

Według Światowej Organizacji Zdrowia jakość życia to „sposób postrzegania przez jednostki ich pozycji życiowej w kontekście kulturowym i systemu wartości, w którym żyją oraz w odniesieniu do ich zadań, oczekiwań i standardów wyznaczonych uwarunkowaniami środowiskowymi. Zatem jakość życia to tyle, co kompleksowy sposób oceniania przez jednostkę jej zdrowia fizycznego, stanu emocjonalnego, samodzielności w życiu i stopnia niezależności od otoczenia, a także osobistych wierzeń i przekonań” (za: Zawiślak, 2006).

Flanagan (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) prezentuje zbliżone stanowisko do Campbell’a. Badacz zwraca jednak uwagę, że istotny jest wskaźnik wagi danej dziedziny życia. Odgórnie ustalone sfery życia mogą się między sobą różnić znaczeniem dla konkretnej jednostki. Istotne jest to, co subiektywnie postrzegamy jako ważne. Jeśli jakaś sfera życia jest mało istotna dla jednostki, to niska ocena tej sfery nie będzie miała wpływu na ocenę jakości życia. Ocena jakości życia staje się więc subiektywna, pochodzi z wewnętrznych procesów wartościowania.

Odmienną koncepcję jakości życia przedstawia Cantor (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001). Jakość życia zależy tutaj od tego, czy jednostka realizuje swoje życiowe zadania, które związane są z wyborem odpowiednich zadań rozwojowych i dostosowane do jednostkowych potrzeb i możliwości. Na zadowolenie z życia składają się doświadczenia emocjonalne, które wynikają z realizacji zadań, oraz porównania siebie z innymi pod tym względem.

Ratajczak (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) stwierdza, że jakość życia jest efektem relacji między realizacją i stopniem zaspokojenia własnych potrzeb a wymaganiami i zasobami otoczenia. Jednostka odczuwa zadowolenie i pozytywne emocje, gdy realizuje swoje potrzeby i nie narusza przy tym zasobów. Niezadowolenie pojawia się, gdy istnieje nieadekwatność między potrzebami i zasobami (pochodzącymi zarówno od jednostki, jak i od otoczenia). Koszty psychologiczne ponoszone przez jednostkę są przyczyną odczuwania stanu niezadowolenia. Człowiek może odczuwać poczucie pokrzywdzenia, gdy następuje rozbieżność między tym, do czego dąży, pragnie, potrzebuje, a tym, co posiada. Poczucie winy dotyczy sytuacji, w której osoba lubi i potrafi robić pewne rzeczy, a musi robić inne. Natomiast upokorzenie występuje między tym, co człowiek może robić, uważa, za swoją powinność, a tym, co musi, ponieważ wymaga tego otoczenie.

Michalos (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) uważa, że o jakości życia decyduje stopień zadowolenia z niego. Istotna jest tutaj wielkość rozbieżności (między stanem pożądanym – potrzebą, a stanem aktualnym – poziomem zaspokojenia) oraz to, jakiej sfery życia dotyczy. Im jest ona bardziej ważna, tym mniejsze niezaspokojenie w jej zakresie powoduje dyskomfort, a tym samym słabszą jakość życia. Niezadowolenie wynikać może również z odniesienia do przeszłości – „nie mam tego, co kiedyś”, z porównania do innych ludzi – „nie mam tego, co inni” oraz z odwołania się do własnych przekonań – „nie mam tego, na co zasługuję”.  Sfery życia istotne dla jakości życia zmieniają się wraz z wiekiem, pozycją społeczną oraz  pełnionymi rolami.

Raeburn i Rootman (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) uważają, że jakość życia wiąże się z rozwijaniem, realizacją własnych możliwości, stawaniem się, zmienianiem, przynależnością środowiskową i odpoczynkiem. Gdy jednostka nie ma możliwości realizowania własnych zamierzeń, jakość życia obniża się.

Definicje nienormatywne

Według definicji nienormatywnych, jakość życia nie jest powiązana z zaspokojeniem przez jednostkę swoich potrzeb, a z bogactwem jednostkowych przeżyć i doświadczeń. Autorami takich koncepcji są między innymi Kowalik i Nordenfelt (Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001).

Kowalik (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) uważa, że jakość życia to suma przeżyć i opiera się na zderzeniu świata zewnętrznego z wewnętrznymi możliwościami jego poznawania. Jednostka posiada dwie możliwości odczuwania własnego życia –  może je poznawać i może je przeżywać. Istotna jest  eksploracja otaczającego świata. Jednostka, znajdując się w otoczeniu zawierającym pewną ilość informacji, odbiera je, a następnie włącza do swojego doświadczenia. Możliwe są cztery warianty tej sytuacji. W pierwszym wariancie jednostka znajduje się w otoczeniu zawierającym wiele informacji. Odbiera je wszystkie i wszystkie włącza do własnego doświadczenia. Ma dużo przeżyć psychicznych oraz wartościową jakość życia psychicznego. W drugim przypadku jednostka znajduje się w bogatym pod względem informacji otoczeniu, ale niewiele z nich odbiera i uwewnętrznia, stąd jakość jej życia jest niska. Trzecia sytuacja to średnio bogate otoczenie, z którego jednostka bardzo dużo odbiera, ale nie tworzy z nich przeżyć. W czwartym wariancie jednostka posiada w środowisku mało bodźców, ale stara się jak najwięcej z nich odebrać i zinternalizować.

Nordenfelt (za: Brzezińska, Stolarska, Zielińska, 2001) łączy jakość życia z przeżyciami (pozytywnymi i negatywnymi) i utożsamiana ją z indywidualnym dobrostanem jednostki. Choć człowiek znajduje się pod stałym oddziaływaniem środowiska (fizycznego, kulturowego, psychospołecznego) ograniczającego możliwości, jego jakość życia nie jest przez nie całkowicie zdeterminowana. Człowiek również działa i zbiera życiowe doświadczenia. Należą do nich wrażenia powstające w wyniku: odbierania bodźców zmysłowych, odczuwanych emocji i  nastroju. Jakość życia związana jest ze sferą przeżyciową. W tej koncepcji najbardziej istotne jest to, co człowiek czuje, a nie to, w jakim stopniu zaspokaja swoje potrzeby.

Lazarus (za: Kalfoss, Jaracz, 2001, s. 46-49) podkreśla, że istotny jest sposób, w jaki jednostka interpretuje zdarzenie. Spostrzeganie sytuacji uzależnione jest od jej oceny poznawczej. Z jednej strony jednostka ma określone zasoby, przekonania i hierarchię celów, z drugiej środowisko stawia jej określone wyzwania. W wyniku subiektywnie wykreowanego obrazu zjawiska lub zdarzenia powstają emocje. Badany wypełniając kwestionariusz dokonuje autoprezentacji. Komunikuje, kim jest lub za kogo chciałby być uważany (Aronson, Wilson, Akert, 1997, s. 675). Wiąże się z tym samoocena.